Mấy nét về hát Xẩm
Tất nhiên, do hạn chế của thời đại và bản thân nghệ nhân, hát xẩm ính hiện vướng mấy nhược điểm; như một số bài xẩm, truyện xẩm chịu ràng buộc vào những quan niệm quân thần, cương thường, phu thê, chưa có phần giải thích thích đáng (Bóng trăng thấp thoáng…) tới mức (Bài ca cổ động) ở phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh mà cũng hô hào đồng bào “giữ đạo cương thường”; một số bài chịu phụ thuộc vào tích Tàu đề cao những gương trung hiếu tiết nghĩa không còn ai chấp nhận, như “Chôn con nuôi mẹ”, “Trang Sình thử vợ”,… hoặc vô tình để cao túc mệnh luận như bài “Sự tích hoa sen”,… nhắc kẻ làm trai “quyết chí tu thân” nhưng vui vẻ chịu cảnh nghèo, như trong “Chí ở cho bền”, rằng:
Khó thời mặc khó ta cứ vui tươi,
Giàu nơi trọc phủ đầu bằng người bần thanh (?)…
Loại bài này sẽ càng gây tác dụng xấu, khi cạnh chúng còn hàng loạt câu khác hết lời ca ngợi “thú phong lưu”, gợi lòng ước muốn sống cuộc đời “ăn chơi phỉ chí” bất kể giàu nghèo. Vô số “khách trượng phu”, “kẻ giang hồ” tự hào về cái “liễu tây đã trải, đào đông đã từng” của mình; có lúc còn khoe khoang trơ trẽn:
Vợ chính anh đã có rồi,
Lòng anh còn muốn một người tiểu tinh….
Chưa gặp một bài xẩm nào chỉ trích kẻ ăn chơi phóng đãng, trừ nạn cờ bạc, nghiện hút. Thậm chí hàng trăm bài lạm dụng cái tục để gây cười dễ dãi, như trong “Cây dứa không gai”:
Cứ nghe anh chơi xuân đi chứ giữ làm gì,
Nữa một mai xốc xếch xộc xệch chả còn gì là cái tuổi xanh;
Chơi xuân mát ruột mà lành!
Hay như trong Anh xin một oản:
Cô em mặc yếm hở lườn,
Đêm nằm cô em ngỏ cửa, con lươn nó mới bò vào…
Vẫn biết nếu vận dụng cái tục như một phương pháp nghệ thuật để có thể “đánh địch” được tốt thì không nói làm gì. Đằng này xẩm dùng cái tục như một cứu cánh “hấp dẫn” “thoả mãn” thính giả để giải quyết “vấn đề” mang nhiều tính bản năng, như “Truyện cưỡi lươn”, “Truyện anh thợ hàn”…
Đáng trách nữa là có số bài đem tật nguyền con người ra làm cười, như Anh “Còng chị Sứt”, “Cô gái Sơn Tây”,…
Những khuyết nhược điểm trên đã xoá bớt nhiều tác dụng tốt đẹp của hát xẩm. Quả thật, trong khi khắp ngõ phố Hà Nội, Hải Phòng vang lên những “Ai ơi chớ vội”, “Anh Khoá ơi”, … kín đáo vạch ra âm mưu bọn Pháp lừa phỉnh dân ta đăng lính sang Tây, thì cũng không ít bai khuyến khích thanh niên “Đi cho biết đó biết đây”; trong khi xẩm chỉ trích những “Gái năm con chưa ở hết lòng chồng”, thì cũng chính xẩm khoái trá cất hát những câu “Ăn chơi thỏa chí”, “Trả nợ tang bồng”,… Song cũng thể tất đối với những nghệ nhân bị mù loà từ nhỏ, không được học hành, chỉ cảm nhận cuộc sống bằng tai phần nhiều, lại phải luôn học và hát vô số “khuôn vàng thước ngọc” mà ý thức thống trị nhồi nhét rao giảng trong đó, thì việc sống và nghĩ nghiêng theo bản năng thật khó tránh. Chưa nói thị hiếu và yêu cầu của khách nghe tác động không nhỏ tới nội dung hát xẩm.
Thành ra, hát xẩm ở mấy thành phố lớn tuy phạm vi đề tài có rộng hơn, hình thức có phong phú hơn, nhưng nội dung tâm thức không thuần nhất như xẩm hát ở các vùng nông thôn. Phải chăng nhờ sự đùm bọc chỉ vẽ của nhân dân trên dọc đường làm nghề, nhờ cuộc đời vạ vật sống khổ cực của bản thân, nhờ tiếp thu kho tàng nghệ thuật dân gian của cha ông, mà hát xẩm vẫn được bà con cảm thương chào đón, sẵn sàng bỏ qua mọi hạt sạn và vui lòng hồ hởi thưởng thức mỗi khi nghệ nhân cất lời…
Tác giả: Trần Việt Ngữ
Phần 1 | Phần 2 | Phần 3 | Phần 4 | Phần 5 | Phần 6 | Phần 7 | Phần 8
Nếu bạn là người yêu văn hóa dân gian đặc biệt là nghệ thuật hát Xẩm, hãy Liên hệ để tham gia CLB Nghệ thuật hát Xẩm Hà Nội hoặc tham gia nhóm cộng đồng của chúng tôi.