Mấy nét về hát Xẩm
Nội dung các bài hát câu chuyện của Xẩm khá phong phú. Ngót 400 bài và truyện xẩm thu thập được hầu hết là những sáng tác truyền miệng, không ai nhớ tên “tác giả”, đã phần nào phản ánh nhiều mặt sinh hoạt của nhân dân trong từng thời điểm nhất định, biểu lộ phần nào tâm tư ước vọng của tầng lớp lao động, nông dân và thị dân, nói lên khá rõ ý thức của đa số người nghèo trước những biến thiên xã hội đương thời.
Số lớn nghệ nhân xẩm chịu thất học vì tàn tật từ bé. Họ học bài học điệu tập đàn trong khi theo cha anh đi làm nghề. Tới lúc khả năng hát được một mình, họ phải nghe ngóng “thị hiếu” xung quanh, rồi vận dụng hết mức tài nghề để kịp đáp ứng yêu cầu sốt dẻo tại chỗ của thính giả. Điều đó rèn cho nghệ nhân sự cảm ứng nhạy bén mà uốn câu nắn điệu thích hợp; đồng thời nâng dần giá trị nội dung và hình thức cốt sao thoả mãn nổi số đông khách nghe.
Nổi lên trong nhiều bài nhiều câu là một tinh thần chống đối khôn khéo bền bỉ với trật tự thống trị đương thời, ca ngợi hết lời những người anh dũng đấu tranh cho tự do dân tộc. Như “Bà Ba Cai Vàng”, thiên anh hùng ca nêu cao chí khí một phụ nữ tỉnh Bắc theo chồng nổi lên chống triều đình. Cầm đầu một đội “thiên binh” xuất trận, bà Ba và chồng đánh cho quân trào “thất tán lao đao”; đến khi thấy thời cơ chưa đến, bà mạnh dạn giải tán nghĩa quân và rút vào bí mật… “Bắc tỉnh ca” ghi lại những tại hoạ xảy ra trên miền Bắc khi quân Pháp vào xâm lược, nêu cảnh nhân dân chịu trăm chiều điêu đứng vì triều đình bất lực ươn hèn và vạch rõ nguyên nhân mất nước là “bởi chúng ta chẳng đồng lòng”. “Vè cụ Đề Thám” vừa nêu gương mưu lược chí dũng của vị anh hùng Yên Thế, vừa rất mực đề cao vai trò đặc biệt của Bà Ba… Hoặc “Vè ông Đội Cấn” kể lại cuộc khởi nghĩa thất bại một cách hết sức lạc quan…
Số bài khác bằng nhiều hình thức sinh động, đã khéo gợi nhắc lòng yêu nước thương dân, hô hào mọi người đứng lên chống đối lại thống trị; khi bóng gió xa xôi, như “Nói ra mang tiếng khinh đời”; khi dùng ám dụ có ý thức tỉnh, như “Con gà nó gáy cúc cu”;… Tới lúc phong trào dâng cao thì dùng lời lẽ mạnh mẽ, như “Bài ca cổ động”, “Dân ta có tội chi mà”,… hoặc đi vào tình cảm riêng tư, như Cha khuyên con, Vợ khuyên chồng…
Điểm nữa nổi lên trong nội dung các câu bài của xẩm, là tuy không được nhìn thấy cuộc sống trước mắt song nhờ tai nghe vô vàn chuyện nhân tình thế thái, xẩm tỏ ra rất thông cảm với mọi hoàn cảnh mất mát khổ đau của tầng lớp nghèo, nên khi thì nhẹ nhàng châm biếm số chị em “đem thân làm đồ chơi cho quỷ trắng”, bài “Yếm đỏ hoa hiên”; khi kể nỗi nhớ mong của vợ con những kẻ đi lính cho Tây, bài “Bóng giăng thấp thoáng”, “Sao nhạt giăng mờ”,… ; khi lên án những hiện tượng xã hội xấu xa, như “Gái 5 con chưa hết lòng chồng”, “Chồng em nó chẳng ra gì”,… khi chê trách dè bửu những cảnh bê tha bệ rạc, như “Chớ học thói nghiền”, “Cờ bạc là bác thằng bần”…
Xẩm lại giành riêng điệu “Phồn huê” để kẻ nỗi khổ CỰC của một số chị em thị dân, phải đầu tắt mặt tối vất vả đêm ngày mà không mấy ai biết đến, không được tự định đoạt số phần mình, như “Lênh đênh mặt nước cánh bèo”,…. Hoặc nói những day dứt tấm tức của số chị em góa trẻ phải hãm cuộc đời trong cô đơn tẻ nhạt, như “Hoa nở mấy lần”,…
Xẩm cũng dùng giai điệu anh em sinh đôi về cấu trúc và hơi nhạc với một số bài hát của Hề chèo.
Cũng giống vậy, xẩm có hát Thập ân kể công ơn cha mẹ, nuôi dưỡng con cái, từ lúc mang thai đến khi khôn lớn, có nội dung và hơi kể na ná bài Chèo thập ân dùng trong các đám tang bên Thích, rất được bà con nông thôn đòi nghe…
Hát xẩm còn là bản tình ca dài đủ mọi cung bực được hát và đàn hết lòng, song nghệ nhân ít chịu đắm mình hoà nhập vào các tình huống mà dẫu da diết thắm thiết mức nào, vẫn “bị” thể hiện với chút hài hước bàng quan, có khi đùa cợt nhẹ nhàng. Những “khách tình” trong hát xẩm thường phải tha phương cầu thực, dầu dãi phong trần, nên thường không hẹn mà nên chứ không có sắp đặt sẵn, như “Tính mới gặp tình”, “Tiện lối đi về”,… Nhiều cuộc tình bắt đầu bằng miếng trầu và khi đã yêu nhau thì “không quản khó nghèo”, như “Sáng cả đêm rằm”,… Họ tặng nhau khi là khâu yếm, khi là vuông khăn, như “Hỡi cô yếm đỏ”, “Cùng dốc một lòng”,… Rồi xa nhau thì “thương nhớ khôn nguôi” và trách gió, hờn mây như “Tưởng khách xa xăm”, “Ra đứng mà trông”,…
Thấy ra, tình yêu trai gái qua hát xẩm thiếu chất nồng ấm đậm đà bay bổng như dân ca huê tình các vùng, do hạn chế của tật nguyền và cuộc sống bản thân nghệ nhân. Nhưng hát xẩm vẫn cho thấy rõ tính hiện thực chiến đấu gắn bó với tính nhân văn trữ tình, hoà lẫn với niềm lạc quan quan cao độ; tin yêu vào cuộc sống con người, vào trí lực và khả năng mình, với những ước mơ lãng mạn ham hố.
Thật vậy, ở hát xẩm tiếng cười nhiều hơn, thường là át tiếng oán thán. Bên cạnh vô số nụ cười nhẹ nhõm khi nói cô vợ “đa tình” mong sao “thuốc ông Biển Thước chẳng hay”, khi cười khẩy những kẻ không biết “miếng ăn là miếng nhục”, những người vợ “nhanh nháu đoảng”, những anh chồng dở hơi khờ dại… là không ít tràng cười thô lậu dễ dãi khi dùng diễn xuất cường điệu sự việc quá đáng về “Cô hàng chua ngoa”, dùng lộng ngữ, ngoa ngữ, có lúc phản ngữ khi kể “truyện quá giang” hay “Hai ông một bà”, dùng yếu tố bất ngờ hoặc lấy ngay cái “tục” làm phương tiện như “Ông thần rùa”, “Truyện chấy rận”,… tất cả, kèm theo những “động tác” biểu diễn đơn giản như nheo mắt, nhếch mép, vẫy tai, nghển cổ, rướn người… cốt sao người nghe xem vui vẻ chấp nhận xuê xoa…
Phải chăng đấy cũng là một khía cạnh đặc thù của hát xẩm, bởi về căn bản, hầu như các bài xẩm đều toát lên lòng yêu đời tha thiết, lòng trân trọng phụ nữ, ước vọng sống lứa đôi trong cuộc đời no đủ. Ngay số nhân vật lịch sử vào hát xẩm cũng mang kết cục khác sự thực vốn đã xẩy ra như Bà Ba Cai Vàng tính liệu “thời thế chưa gặp” đành “giải tán dân binh rồi “tìm đường biệt phương” cụ Đề Thám khi biết không cứu nổi nghiệp lớn, cũng vào rừng ẩn tích; ông Đội Cấn cũng được xẩm kể rằng;
Quân thua quân phải kéo sang bên Tàu;
Sau chờ cơ hội biết đâu,
Nuôi quân dưỡng tướng mưu cầu chuyện sau.
Những kết cục có hậu ấy đúng là cùng nằm trong phạm trù cấu trúc của nhiều truyện cổ dân gian nói về anh hùng dã sử ở nước ta, không chỉ có giá trị về nghệ thuật mà còn chứng minh một phương pháp sáng tác đáng lưu ý.
Tác giả: Trần Việt Ngữ
Phần 1 | Phần 2 | Phần 3 | Phần 4 | Phần 5 | Phần 6 | Phần 7 | Phần 8
Nếu bạn là người yêu văn hóa dân gian đặc biệt là nghệ thuật hát Xẩm, hãy Liên hệ để tham gia CLB Nghệ thuật hát Xẩm Hà Nội hoặc tham gia nhóm cộng đồng của chúng tôi.