XẨM BƯỚC RA PHỐ: KHI ÂM NHẠC XƯA GẶP NHỊP SỐNG CỦA NGƯỜI TRẺ
Bài viết của học viên NAM BÌNH
Có những thứ chỉ cần nghe một lần là nhận ra ngay mùi thành phố.
Tiếng rao kéo dài qua ngõ. Tiếng xe máy chen giữa dòng người. Tiếng bát đũa va nhau trong một quán ăn đông khách. Tiếng người bán hàng gọi với. Tiếng nhạc bật ra từ một cửa hàng ven phố.
Và đâu đó, giữa tất cả những âm thanh rất Hà Nội ấy, có tiếng Xẩm.
Xẩm vốn chẳng phải thứ âm nhạc sinh ra để đứng yên trong bảo tàng. Xẩm từng đi cùng những con đường, những bến tàu, góc chợ, những cuộc mưu sinh và những câu chuyện của người bình dân. Người hát xẩm kể chuyện đời bằng câu hát, có khi hài hước, có khi chua chát, có khi chỉ là một lát cắt rất nhỏ của cuộc sống.
Bởi vậy, những câu chuyện xẩm mang lại không phải là những thứ quá xa xôi với cuộc sống hiện đại. Ngược lại, có những câu hát vẫn giữ được cái duyên, cái hờn rất đời, chỉ là phần âm thanh xung quanh đã thay đổi nhiều phần.
Xẩm vẫn giữ được cái riêng, cái đặc biệt của nó. Nhưng Xẩm cũng đang dần mang trong mình một chiếc áo mới trong văn hoá nghệ thuật đương đại.
Đó cũng là điều khiến sự giao thoa giữa xẩm và nhạc trẻ trở nên đáng chú ý.
Một ví dụ khá rõ là “Xẩm Hà Nội” của Hà Myo và Thế Phương VBK. Ra mắt năm 2020, sản phẩm này đặt xẩm cạnh Rap, EDM, đàn nhị và vũ đạo hiện đại.
Hiếm ai ngờ cái thứ truyền thống, dân dã, lại ăn nhập với những chất liệu trẻ đến vậy.
Ấy vậy, khi nhìn lại, Xẩm và Rap cũng có nhiều điểm chung hơn ta tưởng.
Tương tự như Rap, Xẩm cũng từng là âm nhạc của đường phố. Nếu Rap ngày nay thường được nhắc đến như một tiếng nói của những nghệ sĩ mưu sinh, thì xẩm cũng từng có một đời sống như thế.
Xẩm không xa lạ với những nơi đông người. Người hát xẩm tìm đến chợ, bến tàu, nơi buôn bán để cất tiếng hát. Câu chuyện trong xẩm cũng không phải những điều quá cao siêu. Đó là chuyện đời, chuyện người, chuyện xã hội, chuyện tình, chuyện ăn ở,…
Một người hát rap tìm đến ‘flow’ để truyền tải câu chuyện, người hát xẩm thì mượn lời ca để cất lên những thói đời của họ.
Một bên có đàn nhị và phách.
Một bên có beat và flow.
Một bên là câu hát mang theo hơi thở của phố xưa.
Một bên là nhịp điệu của phố hôm nay.
Hình thức khác nhau, nhạc cụ khác nhau, cách thể hiện khác nhau, nhưng tinh thần kể chuyện không xa là mấy. Cũng vì vậy nên sự kết hợp giữa âm nhạc trẻ cùng làn điệu dân gian lại được người nay săn đón đến vậy.
Ngoái lại về “Xẩm Hà Nội”. “Xẩm Hà Nội” kể một thành phố rất thật: Hà Nội trong bài hát là chợ Đồng Xuân, phố cổ, Hồ Gươm, phở bò, trà đá, bia hơi, những hàng quán và dòng người đi lại. Có những địa danh nghe rất quen. Có những món ăn nghe đã thấy mùi phố. Có cả những âm thanh của chợ, của hàng quán, của một thành phố lúc nào cũng có người đi qua.
Hơn cả vậy, vẻ đẹp của “Xẩm Hà Nội” không đơn thuần là tiếng ca của xẩm, mà còn của Rap, EDM và nhiều những dòng nhạc khác. Từng câu Xẩm đan xen cùng thứ âm nhạc mới, tạo nên một bản nhạc nơi mà mỗi phần đều tôn vinh cho thứ còn lại. Thay vì cố gắng làm xẩm “trẻ” hơn bằng những âm thanh của giới trẻ, “Xẩm Hà Nội” đúng hơn là cách đưa xẩm trở lại đúng nơi xẩm vốn thuộc về: ngoài đời sống.
Ấy thế, đưa xẩm vào Rap không có nghĩa là biến xẩm thành Rap.
Âm nhạc truyền thống khi kết hợp với nhạc hiện đại rất dễ rơi vào hai thái cực. Một là giữ nguyên quá nhiều, khiến sản phẩm khó tiếp cận với người nghe trẻ. Hai là hiện đại hóa quá mạnh, đến mức chất liệu truyền thống chỉ còn tồn tại cho có.
“Xẩm Hà Nội” đứng giữa hai khoảng ấy. Phần xẩm vẫn là phần nhận diện rõ nhất: tiếng hát, cách nhả chữ và tinh thần kể chuyện vẫn tạo nên cái hồn riêng; Rap mang đến sự chuyển động của âm nhạc đương đại; còn EDM tạo thêm năng lượng cho toàn bộ bản phối. Việc phải giữ được chất xẩm, đồng thời tạo không gian cho Rap và năng lượng điện tử là một thách thức lớn mà không phải ai cũng làm được.
Nói cách khác, đây không phải chuyện lấy một bài xẩm cũ rồi đặt đại một cái beat vào phía sau.
Muốn làm được, phải hiểu cả hai thế giới. Phải biết xẩm cần gì, EDM cần gì, Rap cần khoảng trống nào, đàn Nhị đứng ở đâu,… Và quan trọng nhất: sau tất cả những lớp âm thanh ấy, người nghe vẫn phải nhận ra đây là Xẩm.
Vậy tại sao Xẩm lại quay lại nơi đường xá bặm bụi một lần nữa?
Có một điều khá thú vị trong cách người trẻ tiếp cận văn hóa hiện tại. Không phải lúc nào sự tò mò cũng bắt đầu từ sách vở, đôi khi nó bắt đầu từ một đoạn nhạc, một video ngắn, một câu hát nghe thấy trên mạng; một nghệ sĩ trẻ, một bản phối bắt tai; rồi từ đó là câu hỏi “ Đây là gì?” và sau đó là những sự tìm hiểu chân thành về môn Xẩm.
“Xẩm Hà Nội” cũng chính là đại diện cho quá trình này.
Âm nhạc là một cánh cổng kết nối giữa dân gian và hiện đại. Có những điều được làm mới lại bằng âm thanh điện tử, có những âm thanh điện tử trở nên đặc sắc cũng chính nhờ cái hồn dân tộc mà dân gian mang lại.
Sự giao thoa đó cũng là cử chỉ mà tôi cho là ý nghĩa nhất trong quá trình học hỏi về văn hoá của loài người.
Rồi sẽ có ngày Xẩm lại dạo bước trên con phố Hà Nội một cách thoải mái, quen thuộc như chục năm trước, lần này cùng với tiếng beat của những dòng nhạc đường phố trẻ.
Bài viết của học viên NAM BÌNH