Về cơ cấu nghệ thuật, hát xẩm có số nét riêng đáng lưu ý. Bên cạnh sự độc đáo là do những người mù loà thực hành sáng tạo, hát xẩm nằm trong loại hình hát nói kể chuyện, giai điệu hình thành chủ yếu dựa theo thanh điệu và ngữ điệu lời văn, nhiều tính tự sự, nên câu nhạc không chịu khuôn theo một hạn độ cố định, song vẫn rõ ra từng trổ (còn gọi là khổ), từng vế trống mái, nhấn vào những quãng xuyên tâm (đoạn nhạc khi có lời giữa vế), lưu không (đoạn nhạc không lời cuối trổ) để nghệ nhân nghỉ thở và trổ tài đàn.
Gọi hát xẩm là loại ca nhạc đặc biệt còn vì hát xẩm đã mang ít nhiều yếu tố diễn xuất khi thể hiện. Thử xem xẩm ngồi đàn hát một bài huê tình, nghệ nhân thân mình rướn lên, đầu ngẩng cao, mắt nhìn ngước như thấu vào quãng không, tay uốn nhấn vòi đàn, tay bật que, miệng hát sôi nổi nhiệt tình, tình cảm điệu bộ lên xuống khớp từng câu, từng đoạn. Nhất là khi xẩm hát loại bài hài hước châm biếm như “Miếng ăn miếng nhục”,…, thì chưa nói nội dung lời mà nhìn điệu bộ nghệ nhân với cái đầu nghênh nghênh, đôi “mắt” hấp hem nghịch ngợm, điểm những tiếng đàn uốn éo lèo lá rơi vào các từ mang dấu hỏi (?), ngã (~), nặng (.) người nghe xem đã đủ cười nôn ruột. Đúng ra, đấy mới là số điệu bộ đơn giản, song vì những động tác này do người tật nguyền thể hiện nên được khách xem tán thưởng, coi trọng.
Cũng có thể gọi là đặc biệt vì ngay con cháu nghệ nhân nếu sáng mắt vẫn không đi theo cha anh làm nghề này. Nhân dân ta thích nghe hát xẩm, hội làng mà chưa thấy tốp xẩm nào về là cứ như thiêu thiếu cái gì, nhưng không ai sáng mắt hát xẩm như từng hát Ví, hát Trống quân. Điều đó hoặc do quan niệm phong kiến coi khinh lớp người “dưới đáy” mà không “dám” hát các bài xẩm nơi công cộng. Hoặc vì hát xẩm mà thiếu tiếng nhạc bồi đắp nâng giấc thì nghe sẽ rời rạc, nhạt nhoà?
Xét một khía cạnh, hát xẩm có điểm chuyên nghiệp hơn hát chèo vì rằng, một số phường gánh chèo chỉ đi hát những ngày hội hè đình đám nông nhàn, ngày mùa lại trở về làng cầy cấy cho kịp thời vụ, chứ nghệ nhân xẩm thì hành nghề quanh năm, suốt tháng. Tất nhiên, về đại thể chèo đã là loại hình sân khấu tổng hợp hát, múa, nhạc, kịch, còn xẩm vẫn chủ yếu ở dạng ca nhạc.
Trong các tốp xẩm, sự phân công đàn hát có điều không hẳn giống chèo; bầu nhị không kéo theo giai điệu khi nghệ nhân hát mà chỉ điểm vào số âm chính trong câu, có cặp kè và trống mảnh giữ nhịp cốt nống thêm cho tiết tấu và lời hát. Tới những quãng xuyên tâm, lưu không, cây đàn mới đi vào đoạn nhạc có tính giai điệu với tất cả luyến láy của những ngón nghề tài hoa cá nhân. Tiếng đàn giúp người nghe thấm thêm câu đang hát, lại tạo thêm thoải mái, bớt căng thẳng cho họ. Đừng quên, bầu hoặc nhị đều có màu âm đẹp, âm thanh phong phú, giàu sức diễn tả, rất thuận lợi cho việc “mô phỏng” giọng nói bổng trầm theo nhiều dấu của người Việt. Qua tay đàn miệng hát, Xẩm từng “bắt chước” tiếng cười, tiếng khóc, tiếng than, cả những tiếng chim, tiếng gió, tiếng vật kêu, làm người nghe phải ngạc nhiên thán phục khoái chá.
Khi đàn hát, bao giờ tiếng trống mảnh cũng làm nhiệm vụ dạo khách (mời khách) và cũng chính người đánh trống cất hát trước nhất, cho dẫu tốp chỉ có 2 người. Trường hợp 2 tốp sáp nhập thành đám, thì cũng vẫn đi tòng, do nghệ nhân xẩm phải tay đàn miệng hát. Ở một đám xẩm, dẫu đã có bầu, nhị, cặp kè, trống mảnh, có khi thêm hồ hoặc trống cơm, thanh la, song từng cây đàn với bản sắc riêng cùng tấu dựa theo một hơi nhạc tạo nên, chứ không do hiệu quả của một cung cách chồng âm có hệ thống nào.
Tác giả: Trần Việt Ngữ
Phần 1 | Phần 2 | Phần 3 | Phần 4 | Phần 5 | Phần 6 | Phần 7 | Phần 8
Nếu bạn là người yêu văn hóa dân gian đặc biệt là nghệ thuật hát Xẩm, hãy Liên hệ để tham gia CLB Nghệ thuật hát Xẩm Hà Nội hoặc tham gia nhóm cộng đồng của chúng tôi.