Hát Xẩm là gì? Hát Xẩm là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng của vùng đồng bằng sông Hồng, được biết đến với những giai điệu đặc biệt và lời ca tình cảm, sâu lắng. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết rõ về nguồn gốc và đặc điểm của hình thức nghệ thuật này. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về hát xẩm – một nét văn hóa đặc sắc của Việt Nam.
Bạn có biết rằng ở Việt Nam, ngoài những dòng nhạc phổ biến như nhạc pop, nhạc trẻ, nhạc cổ điển… còn có một dòng nhạc truyền thống rất đặc biệt, đó chính là hát xẩm.
Những giai điệu của hát xẩm vừa trầm buồn, vừa lạc quan tạo nên một sự kết hợp hoàn hảo giữa giọng hát và đàn nhị cùng những câu chuyện thú vị về cuộc sống và tình yêu. Nhưng hát xẩm là gì? Có nguồn gốc từ đâu? Hãy cùng tìm hiểu những đặc điểm nghệ thuật của hát xẩm trong bài viết sau đây.
Mục lục
Hát xẩm là gì?
Hát xẩm là một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian có nội dung, ca từ độc đáo, tiêu biểu của Việt Nam. Trong lịch sử, hát Xẩm được biết đến là một nghề để kiếm sống của những người khiếm thị. Đến nay hát Xẩm đã được Nhà nước công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia cần được bảo tồn.
Nắm được nguồn gốc hát Xẩm
Theo Nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan thì xuất xứ của nghề Xẩm có từ rất sớm, vào khoảng những năm 900 (theo câu chuyện của vua Đinh) và vào những năm 700-800 (theo câu chuyện của triều Trần). Ngành Xẩm đã sáng tạo và truyền nhau truyền thuyết về Tổ nghề (một ông Tổ nghề sinh ra vào thời nhà Đinh (năm 968-980) và một ông Tổ nghề sinh ra vào thời vua Trần Thánh Tông 1258-1278). Theo tài liệu của tác giả Trần Việt Ngữ đã ghi chép thì: “Nghệ nhân xẩm ở các làng hội đều truyền tụng cho nhau sự tích về vị Thánh sư họ Trần – Tổ nghề xẩm”. Ngành Xẩm cho rằng Xẩm có nguồn gốc từ hoàng cung, nhưng khi khảo cứu trong chính sử, vua Trần Thánh Tông không có hoàng tử nào tên Đĩnh hay Toán như truyền thuyết mà “Vua Thánh Tông có 3 con: Thiên Thụy Công chúa, Thái Tử Khâm và Tả Thiên Vương Đức Việp. Năm Kỷ Mão (1279), Thái Tử Khâm sinh năm Mậu Ngọ (1258) kế vị ngôi vua lấy hiệu là Nhân Tông”.
Theo Nghệ nhân nhân dân Ngô Văn Đảm: “Hát Xẩm là tiếng hát, nghề kiếm sống của những người mù. Không phải là những người có nguồn gốc từ hoàng cung như truyền thuyết. Căn cứ vào các vở chèo, tác phẩm văn chương cổ điển mà những người hát Xẩm đã hát như: “Trương Viên”, “Tống Trấn – Cúc Hoa” có thể thấy Xẩm có từ khoảng trước năm 1000. Hàng năm, xuân thu nhị kỳ, lễ giỗ Tổ nghề xẩm thường được làm vào tháng 2 và tháng 8 âm lịch. Tổ nghề là do những người yêu Xẩm truyền nhau chứ không có sách nào ghi lại”.
Trong thực tế, hát Xẩm tồn tại ban đầu ở vùng đồng bằng trung du châu thổ sông Hồng, sau đó phổ biến trên phạm vi cả nước, trong đó có Ninh Bình – một trong những cái nôi của hát Xẩm và là quê hương của Nghệ nhân tài danh – cố NSUT Hà Thị Cầu . Hà Nội cũng là một trong các địa phương có nhiều người hành nghề hát Xẩm từ lâu và nổi tiếng bởi làn điệu Tầu điện trong hát Xẩm. Cố nghệ nhân- Trùm Xẩm Hà Nội của thế kỷ XX là cụ Nguyễn Văn Nguyên.
Vào đầu của những năm 2000, NSND Xuân Hoạch là một trong số ít các nghệ sỹ gạo cội của Việt Nam (NS Thao Giang, NSUT Văn Ty, NSND Thanh Ngoan) và một số nghệ sỹ thuộc Trung tâm phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam đã có công sưu tầm và phục dựng lại các làn điệu xẩm cổ và lồng điệu cho nhiều bài hát Xẩm đương đại. Với tài nghệ chế tác và diễn tấu điêu luyện các loại nhạc cụ: Đàn Nhị, Hồ, đàn Nguyệt, đàn Bầu, bộ gõ… cùng giọng hát truyền cảm hiếm có, Ông được biết đến là một NSND siêu phàm – một nghệ nhân Thế giới. Ngoài ra ông còn được mệnh danh là “Trùm Xẩm”; “Vua hát Xẩm” còn lại từ thế kỷ XX. NSND Xuân Hoạch đã ngoài 70 tuổi, thỉnh thoảng ông tham gia biểu diễn, truyền dạy và cố vấn chuyên môn cho các thế hệ nghệ sỹ, nghệ nhân yêu Xẩm tại Hà Nội và các địa phương lân cận . Ông dành nhiều thời gian cố vấn và sinh hoạt cùng CLB ca nhạc truyền thống unesco và CLB nghệ thuật hát Xẩm Hà Nội tại rạp Kim Đồng và nhà riêng.
Ở Hà Nội hiện nay còn có Nghệ nhân nhân dân Ngô Văn Đảm là người có nhiều công lao trong bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể nói chung và hát Xẩm nói riêng. Cụ là người có công sáng lập và là Chủ nhiệm đầu tiên của CLB ca nhạc truyền thống unesco Hà Nội (trước cố NSUT Hồng Thái). Hiện nay cụ đã gần 100 tuổi, còn thông tuệ và đang nắm giữ những tri thức quý báu về Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Ca trù và nghệ thuật hát Xẩm.
Hiểu và nắm được các kỹ năng cơ bản trong cách xử lý văn bản trong hát Xẩm để biểu diễn một bài/tiết mục hát Xẩm trọn vẹn và hay
Nắm được đặc thù của hát Xẩm là đặt yêu cầu cao về việc biểu đạt cảm xúc, thể hiện được tâm tư, tình cảm của nhân vật qua từng lời ca, tiếng hát và cách chơi nhạc cụ. Cách phát âm nhả chữ phải mộc mạc, giản dị, không lạm dụng các kỹ thuật thanh nhạc trong hát Xẩm. Mỗi bài hát Xẩm như một câu chuyện đời thường được kể lại bằng giọng hát truyền cảm. Ngoài ra, để có thể trình diễn một tiết mục hát Xẩm hay, nghệ nhân cần phải thành thục trong việc nghe tiết tấu/lưu không (giai điệu) của các làn điệu trong hát Xẩm và biết sử dụng bộ gõ, kết hợp hát và chơi nhạc sao cho ăn khớp và hoà quyện nhất
Nắm vững các làn điệu cơ bản và làn điệu “phái sinh”, đặc điểm của từng làn điệu trong nghệ thuật hát Xẩm với những mô tả như sau
– Làn điệu Xẩm chợ: Là một trong những điệu Xẩm được biểu diễn ở những góc chợ với giai điệu ngắn gọn, giản dị, có chút hóm hỉnh để thu hút nhiều người nghe.
– Làn điệu Thập ân: Được gọi là Xẩm thập ân, thể hiện chữ Hiếu trong xã hội. Nói về việc ghi nhớ 10 điều khắc ghi công ơn của cha mẹ từ nhỏ cho tới lúc trưởng thành. Tiếng xa của Thập ân mang theo sự da diết, giàu cảm xúc, dễ chạm tới tim của người nghe.
– Làn điệu Phồn Huê: Thể hiện sự đồng cảm của nghệ nhân hát với phụ nữ thời phong kiến với nội dung thuật lại những đau khổ, tủi nhục mà người phụ nữ phải chịu đựng chỉ trích thói xấu của chồng, xã hội.
– Điệu Riềm Huê: Còn được biết là Xẩm Huê Tình, thường có tiết tấu tươi vui kết hợp với giai điệu trống cơm giúp nghệ nhân hát truyền tải được rất nhiều màu sắc tâm từ tình cảm và nội dung. Nói về tình yêu đôi lứa, trào phúng, châm chọc thói hư tật xấu thời bấy giờ.
– Điệu Chênh Bong: Mang nét trữ tình, duyên dáng kết hợp sự vui tươi, nhiệt huyết của tình yêu đôi lứa tuổi mới lớn, cập kê.
– Điệu Hò bốn mùa: Còn gọi là Hò khoan, được biểu diễn bởi 1 tập thể. Chúng được dùng trong công việc của nông dân, hát hò trong những lúc cày cấy để nâng cao tinh thần. Sau này khi du nhập ra phố thị thì các nghệ nhân biểu diễn đã biến tấu đi để phù hợp hơn.
– Điệu Hát ai: Nội dung than thở về cuộc đời, xã hội, những khó khăn và khổ cực trong cuộc sống. Thường xuất hiện trong 1 số đoạn của bài xẩm.
Nội dung, ca từ trong hát Xẩm
Nghệ thuật hát Xẩm là một hình thức kết hợp giữa hát và kể chuyện, thể hiện những câu chuyện mang tính tự sự và lời văn. Các bài hát Xẩm thường được truyền miệng và không có tác giả cụ thể, tập trung vào các chủ đề thể hiện tâm tư, khát vọng của người dân, nông dân, thị dân và người phụ nữ trong xã hội phong kiến cũ.
Ngoài ra, các bài Xẩm cũng phản ánh suy nghĩ của bản thân trước xã hội và nhà nước thời kỳ đó.
Ngoài các chủ đề trên, cũng có nhiều bài hát Xẩm nói về tinh thần lạc quan, tình yêu đôi lứa đẹp đẽ và sự cảm thông của các tầng lớp dân nghèo, luôn tin vào một cuộc sống tốt đẹp hơn và biết ơn dưỡng dục của cha mẹ. Trong thời kỳ chiến tranh, Xẩm còn trở thành một kênh để khích lệ tinh thần yêu nước và đấu tranh một lòng vì Đảng, vì nước, vì dân.
Ca từ trong hát Xẩm được ảnh hưởng sâu sắc bởi hệ thống ca dao, tục ngữ và dân ca của miền Bắc Việt Nam. Các bài thơ lục bát, biến thể với tiếng láy và tiếng đệm được sử dụng để làm lời hát Xẩm. Nghệ thuật này tập trung vào sự dung hoà và dễ hiểu với mọi người, phù hợp với năng khiếu của người biểu diễn.
Xẩm luôn mang đến những thông điệp phản ánh thời cuộc, giống như một kênh thông tin bằng âm nhạc.
Liên hệ Clb Nghệ thuật hát Xẩm Hà Nội để tham gia lưu giữ và truyền bá nghệ thuật hát Xẩm và biết thêm Hát Xẩm là gì!
-Tạ Hạnh-